KURD ÇAWA BUN `miletê êzidî` ? -///=> ANP
KURD ÇAWA BUN `miletê êzidî` ?
2020-03-31  

Pêşketına zıman û çanda Kurdi da rola ronakbirên Êrmen

Roni Alasor

Kurdên Êzdî Kurdên herî Kurdewar in. Ev hezar sal in zulm, zordarî, ferman û jenosîd bûne `qedera` wan. Bes dîsa jî wan heya îro ol, ziman, çand û rihê xwe yê Kurdewariyê parastin.

Dema şerê Yekemîn ê Cihanê, gelek ji wan birayên me Kurdên Êzdî mecbûr mane, koçberî Kafkasyayê bûne û çûne welatên wek Gurcistan û Êrmenistanê.

Wek nemir Wezîrê Eşo di pirtûka xwe ya ‘Pirtûkên Kurdî, li ser Kurdên Ermenistanê’ de aniye ziman, dema avakirina komarên sovyetê, gelek ronakbîrên Ermen li Komara Ermenistana Sosyalîst alîkariya Kurdan kirin, ku ew zarokên xwe bi zimanê xwe bidin xwendin. Her wiha dîsa bi alîkariya hinek ronakbîrên Ermen çand û wêjeya Kurdan pêş de çû.

Em Kurd wan hemû ronakbîrên Ermen yek bi yek bi rêz bibîr tînin; Hagop Xazaryan (Lazo, Apo), Hovhannes Tumanyan, Hovsep Orbeli, İsahak Marogulav, Avedik İsahakiyan, Hovanes Şiraz, Jakline Musayelyan, Levon Miricanyan, Nairi Zarian, Olga Xazaryan, Ruben Dirampiyan, Saxatel Harutunyan, S. Koçeryan, Stefan Zoriyan, Vahan Grigoryan, Vahagn Karens, Vaxtang Ananiyan, Vrtanes Papazyan, V. Petoyan, Xaçik Daştens, Zarzand Dariyan û gelek kesên din ên hêja û rêzdar ...

Li aliyê din, wek rojhilatzan û hunermenda Kurd Xanim Aslîka Qadir baş aniye ziman, piştî hilweşandina Sovyetê ew teorî û îdeolojiya ‘biratiya gelan’ bû wek nîjatperestî, fanatîzm û şovenizm. Nakokî, şer, dagirkerî, zulm û komkujiyê li gelek welatên sosyalîst di nav gelan de dest pê kir. Vê atmosfera xirab û ewrên reş bandora xwe li Kurdên Ermenistanê û welatên Sovyeta berê jî kir. Gelek Kurd mecbûr man ji welatên lê diman koç bikin û ji wan welatan derkevin, di nav Kurdan de cudahî wek ‘misilman’ û ‘Êzdî’ kûr kirin û her wiha ev nakokî ji aliyê hêzên nîjadperest ve hatin fînansekirin, hinek Kurd, wek Kurdên ‘mısılman‘ û Kurdên Qerebaxê reviyan çûn ketin binê destên şovenîstên Azerî û federasyonên Rusyayê. Helbet çîroka vê trajediyê dûr û dirêj e, rojhilatzan û hunermenda hêja Aslîka Qadir di maqelaya xwe de zelaltir dike ;

KURD ÇAWA BUN ``MİLETÊ  ÊZİDÎ`` ?

Aslîka Qadir- Rojhilatzan, hunermend

Tu guman tune, wekî dînê êzdya ji dînê Isa u Mihemmed gelek kevntire, ber ku 6 qurn berî Isa Zerdeşt behsa êzdîtyê dike. Bi dîtina professor Nîkoxoyos Mar kurd, berî ku îslamê qebul bikin, gişt êzdî bune, ango bawarya xwe bi Xwedê(ça yê lapî mezin), rojê u hîvê anîne.

 Kurdên êzdî berî şerê 1914-an li Musilê u li gundên der u dorda wê u li Iranê jîyane. Ji ber sebebê dîn, bi qurna ji alyê miletên cînar va hatine zêrandinê, lê di şerê 1914-da ev miletê aştîxaz u xebathiz rastî zulm u kuştina wehşî hatye. Beşek ji wan, teybetî êzdiyên bakurê Kurdistanê, di salên 1896-1915-an da çemê Erez tê perîne u xwe avîtine bin perê Impêratorya Russîayê. Dema, ku Ermenistan bi xêra rusan wek komareke Yekîtya Sovêtê hat ragihandin êzdî jî bun civakeke azad di çarçoveya Yekîtyê da u Ermenistan jî xwera kirin malek u tev birayên xwe, yên hemqeder(ermenya) dest bi jîyaneke nu kirin…

Saya serê qanunên Sovêtê u bi hevkarya hukumeta Ermenistanê jênêrasîoneke nu, ya ronekbîrên kurd pêşda hat, u merî dikare bêje, carek din agirê rênêsansa Erdelanê u Heqaryê li Ermenistanê daket. Dergehên îdareyên xwandinê hatin vekirın bo her kesî, mecalên baş çê bun bo giştan- mektebê kurdî vebun, kitêb bo mekteban hatin çapkirin…. Piştî çend salan te nikaribu kurdekî nexwandî di gundan da bidîta. Dura kadroyên baş pêşda hatin, kurd hatin hilbijartin çawa parlamênter, bun doktor, endezyar, mamoste, nivîskar u şaêr, dîroknas….

Ji bo pêşketina miletê kurd keda zimanzan u dilsozê  kurd, professor, bavê zargotina kurdî Heciyê Cindî, bêhempaye.  Cara ewlin ew bu, ku elfebêya bo mektebên kurdî bi herfên kîrîlî nivîsî.

Nivîskarê ermenî Levon Mesrop Heciyê Cindî wek X. Abovyanê ermenya(hîmdarê zimanê ermenkî, yê aşxarhabar) bi nav dike.

Li gor îstatîstîka sala 1934-a li Ermenistanê 14-e îdareyên xwandinê bi zimanê kurdî hebun. Têxnîkumeke orte bi 7 dersxana va u yeke bi xwandina bilind va karê xwe dikirin. Hîmê têatroya kurdî hate danîn, karê wergerê gelek pêşda çu u cara yekem zarokên kurd bi zimanê dayîkê nasya xwe dane berhemên Maksîm Gorkî, Puşkîn, Lev Tolsyoy, Lêrmontov, Tumanyan….

Sala 1930-î rojnama ``Riya Teze`` der çu, rêdaktorê wê ewledê hêja, yê miletê kurd Cerdoyê Genco bu(ew hema ser karê xwe jî çu ser dilovanyna xwe). Hinek dereng radioya kurdî dest bi weşanan kir u bêjerên pêşyê H. Cindî u hevsera wî Zeyneva Ivo bun. Dura radîo gelek berfıreh bu u reqema xebatkarên wê gihîşt 10-13 karmendan u dengê wê di her çhar alyên Kurdistanê belav bu. Ewê di jîyana miletê me, yê bindest da roleke gelek girîng lîst, çi di warê hunerî, ziman u çandî da, usa jî di warê sîyasî da.

Jîyana  me ha bêxem berdewam kir, heta Yekîtya Sovêtê hilneweşya bu. Dura her tişt ser u bin bu. Hêzên nu derketin holê, wek THE(Tevgera Hevmiletya Ermenya) propoganda dijî kommunîstan u Russiayê kirin u mesela Qerebaxê rakirin holê. Kirin gazî u qîrîn ``Ermenistana Serbixwe``, ``Qerebax ya meye``(Qerebax herêmeke otonome nav Azerbedjanêda, lê nifusa wê ermenîne), ``Ermenistan bo ermenya``. Serkêşê tevgerê ermanîkî Suryê bu, ku 1946-an bi malbatê va ciguhastî Ermenistanê bibu u bi kîjanî ra ez li zaningeha dewletê da 5 sal me bi hevra xwandye u para rojhilatzanyê tamam kirye. Lêvon Têr- Pêtrosyan şovên bu u dijminê kurda, yê qaneqanê bu.

Li Yerêvanê fabrîqe, desgehên xwandinê karên xwe rawestandin, bo ku bên mitîngan u bikin qare-qar. Îdareyên, ku xwe paş digirtin, Lêvon meryên xwe dişand cem wan, gef li wan dixwarin u mecburî hatinê dikirin. Yên dijî wan derdiketin serê wan dixwarin. Ewî soz dida hemfikirên xwe, ku alîkar bin u gava huqumet bikeve destê wî , ewê wezîfên baş bistînin. Ewî usa jî kir… întelêgênsya ermenya ji tirsa xwe veşart u çiqas xere- xure hebun, wek kaê rabun ser avê. Bêpar neman, wa gotî,``êzdî``. Têr-Pêtrosyan soz da wan, ku ewê wan ji netewa kurd coda îlan bike, bo çi jî piştgirya wan pêyvîste...

Idolojya panturkîzme buye u heye dînê Turkyeyê, ya dewletê. Şovînîzma bê sînor ``ulmdarên`` wan ajotye wê yekê, ku tiştine derew bikine dîrokê, wek, xwedêgiravî, kurd turkên serê çiya ne u kê ev tişt înkar bikira, dibê, ku ew himber Xwedê derketa (çevkanî- Mêrîp rêport, sibat 1984).

Eynî tişt li Ermenistanê çê bu, di destpêka qurna 21-da, li welata ermenya da miletekî binavê ``êzdî``, ça zarokek, hate dunyayê u navika wê jî  Lêvon Têr-Pêtrosyan bi xwe birî. 

Dura, bi resmî, ser hîmê dewletê ``êzdî`` îlan kikin çawa miletekî ne kurd.

Baştir dibu, ku huqumeta Ermenistanê serê xwe bi tiştine ciddî va bêşanda, rêk bidîta, ku miletê xwe ji vê belengazyê u desttengyê derxista, ku carek din miletê wan bo nanê zik ``darê xerîbyê `` negirta destê xwe.

Lêvon di mîtîngan da ``çiyayên zêrîn`` soz dida milet u digot;-Em ser her miletîra ne, dunya bi me va destpêkirye. Peyvîstya me bi Russiayê nîne, bijî Ermenistana azad u serbixwe.

Pisîkolojya tirkan u ermenya eynî yeke, turk jî divêjin ``serbilinde, ye ku bêje ez turkim``.

Em dîsa vegerin ser karê Lêvon...lêvonya ajotin ser girtîgehan u çiqas diz u kujer hebun azad berda u ew kirin hevkarê xwe. Evana ketin kabînêta serokê şêwra dîwana bilind, ya Ermenistanê Hirant Voskanyan, ew dane ber pihînan u avîtin derva. Dura balafirgeh, têlêvîzîon u radîo hildan destê xwe. Her neyse, anarşîyek çê kirin, merî wek mêşa dihatin kuştin u kesî nizanibu çira.

Li Azerbedjanê gava dîtin ermenî dewa Qerebaxê dikin, bun gurê har u ketin nava ermenyên nav xwe...Malên wan talan kirin, şewitandin, jin u qîzên wan tecavoz kirin. Lê kê pêra gihand revîn u xwe avîtin Russîayê.

Eynî wê demê jî, eynî tişt ermenya anî serê azêryên nav xwe. Gava îdî azêrîk nema, ermenî îjar hatin dora kurdên musilman, ew bi  tehdîdan mecburî derketinê kirin;-Eger hun dernekevin emê axirya azêrya bînin serê we. 25 000 kurd derxistin u mal u milkê wan xwe helal kirin.

Dura wegeryan ser kurdên êzdî…

Inîsîatîva Têr- Pêtrosyan, hevkar u xulamên wî, yên wek Garnîk Asatiryan, Arşak Poladyan, Grîgor Avagyan, Yêxya Naçaryan u çend kurdên êzdî, yên nezan, wek Ezîzê Emer, Hasan Hesenyan dutîretî di nava parçekî kurda da çandin, ew kirin du parça u êzdî çawa miletekî coda derxistin holê. Ezîzê Emer, ne bi hilbijartin, bu serokê miletê êzdyan u dest bi dijminatya îtêlêgênsa me kir. Ev jî bu destpêka têrorê li Ermenistanê himber gelê kurd. Di temamya dîroka miletan da civak bi ronekbîrên xweva dimeşe, lê li vîr berovajî bu. Di nava vê tevlihevbunê da çend ronekbîrên me hatin kuştin, yek ji wan Sihîdê Ibo zanyar, doktor professorê nexweşyên zarokan. Sêrîda buxdan lê kirin, ku xwedêgiravî, ew derzyan li zarokên ermenya dixe, ku ziret wan ra çê nebe. Ermenî har bun u kurda ra didan xevera. Wê demê komunîst sist bibun, lê hê neketibun. Wana dît, ku şerekî giran wê derkeve holê Sihîdê Ibo derxistin têlêvîzîonê u paşê milet fehm kir, ku ev hemu tişt endamê THE ber xwe derxistine. Gelek nekişand Sihîdê Ibo di kabînêta wî da gule berdan sêrî u kuştin. Ev bêehleqya ermenyên nijatperest ji sînorê xwe îdî derketibu. Kurd u êzdî hev ketin u çend kes birîndar bun, wek Çerkezê Reş, Karlênê Çaçan. Me dît, ku ev rewş nikare zêde ha berdewam be, me ``Şêwra ronekbîrên kurd`` damezirand, ku em bikaribin bi resmî dijî wê bêqanunya THE derkevin. Di ``şêwrê``-da professor Şekroyê Xudo (serok), Emerîkê Serdar (rêdaktorê Riya Teze), Prof.Şerefê Eşer, Wezîrê Eşo (niviskar), Karlênê Çaçan (şaêr), Têmurê Xelîl (rojnemevan), Işxanê Eslan (rojhilatyan), Aslîk Qadir (mêtodîsta wezareta ronekyê), Tîtalê Efo (ji radîoya kurdî), Vanîkê Elîxan (dîrokzan), Tosinê Reşîd (nivîskar), Sêva Bayloz (mamoste), Ahmedê Gogê (serokê beşa kurdî, ya radîoya Yerêvanê) u gelekên din. Dêlêgasîonek ji me çu cem Têr-Pêrrosyan u gazinên xwe kiri, ewî jî wa cava wan dabu,- Ez çi gunehkarim, ku têgihiştina we, ya miletyê-netewatye haqas nimize…..

Hew em pê hesyan radioya bi zimanê êzdikî vekirin, nuçeyên bi zimanê kurdî xilas dibun, dura bernameya bi zimanê ``êzdikî`` destpê dikir u dîsa zimanê kurdî dubare dibu. Bi vî awayî hukumeta Ermenistanê henekê xwe bi me dikir. Merî nizanibu bikene, an bigirî, ev tiştekî tragêdî u komêdî  bu. lê tiştê, ku ça kurd divêjin, ``serê lodê girt`` ew bu, ku xastin kitêbên bi zimanê êzdikî çap bikin. U ber ku ez karmenda wezareta ronakyê bum, ev bername sipartin min, ku ez ber çevan ra derbas bikm u erê bikim bo çapkirinê. Xudanê bernama dersên êzdikî Tahar Abasyan bu. Ew ne bername, lê belê, pêkanokî bu. Ji 46 rupelan 30 rupel bi mêxanîkî ji barnameya zimanê ermenkî,  bo dersxaneyên seretayî u yên bilind, ji ber girtibu. Başê, dizî, disa dizî, lê hema qet nebe, wextê ji ber digirt dikaribu, ne, bê şaşî binivîse? Min u Çerkezê Reş(ciyê wî buhişt be), ulmdar u pisporê ziman u edebyeta ermenkî u kurdî, lêktorê zanîngehê, me ``bernamê``-da heta 240 şaşiyên rastnivîsê, nuqteşanî, usa jî sazkirina hevokan, girt.  Ji xêncî vê yekê, bernameya ziman u edebyeta kurdî ji bo dersxaneyên 2-a heta 8-a jî xwera hildabun çawa hîm. U ne tenê helbestvan u nivîskarên kurdên Yekîtya Sovêtê, lê usa jî yên Kurdistanê xistibun nava bernamê çawa êzdî.

Bersîva min bo Wezareta Ronekyê, waha bu.- `` Ji bo Komara nu, ya Ermenistanê ne maqule bi mêtodên bê qîmet u dêmagojîk problêmên miletên biçuk hil bike. Ya duyem, hevokekê nîşanî me bidin ka kîderê u çi çevkanyên navnetewî da (nav wan da usa jî edebyeta dewlemend u kur, ya iranî da), kîderê xeberên ``êzdikî`` yan ``zimanê êzdikî``, ``edebyata êzdikî`` bi kar hatibin``.

Konfêranseke kurda li Moskovayê sala 1991-92 hatibu lidarxistin u nunerên 4 parçên Kurdistanê jî têda cî girtibun, wek Samî Evdilrehman, Kendal Nezan, ulmdarên me Şekroyê Xudo, Elî Evdilrehman, Ordîxnê Celîl, Zerê Yusîpova u gelekên din. Di navberê da jineke musilman nêzîkî min bu u bi dilekî şikestî u bi çevên girî min ra got.- Belkî ermenyên rasîst xêrê nevînin, me bi dehan salan wan ra kar kir u dawyê da em hiştin bê mal u hal u em der bi der kirin. Aaaax, xwezila carekê, hema durva, min mala xwe bidîta u bira Xwedê ruhê min bistenda...Digırya u xwîn ji dilê wê diçu. Paşê ez kişandim alîkî, destê min girt u bi dengekî nimiz gote min;- Mezinên me rast gotine `` Hespê qule, seyê tule, mêrê file(ermenî), bawarya xwe pê neynin.

Tê gotin ku eger dixwazî resim u êtîkêta miletekî nas bikî, peyvîste pirsyara ji miletên biçuk, yên di nav vî miletî da dijîn, bikî… Di vê mijarê da mirovatî xwedî tectobeyên erênî u neyênî ye. Swêd, Norvêj, Fînland laponên, ku nifusa xwe bi deh hezarane, kirine şirîkê welêt. Çek u slovakan derseke medenyetê dane mirovatye u bêy, ku ji pozê mirovekî xwîn bê, ji hevdu coda bun. Li Yugoslavyayê Sêrbistan îmtîhanek gelek xirav da u li seranserê welêt kete nêçîra gelên, yên ku bı sedan salan bi hevdura dijyan.

Kurdistan rumeta meye, wek rêvebirya miletekî, qedirê cînarê xwe ji yê xwe bilindtir digire. Huqumeta Kurdistanê riyê me paqij hişt u xwedî li hemu gel u olên li Kurdistanê derket.

Gava Têr-Pêtrosyan hate ser hukum, derxistina miletên biçuk ji Ermenistanê wek serkeftineke mezin nîşan da u gut.-Me di wextekî kin da karekî usa kir, ku yên pêşya me di 75 salan da nikaribun bikirana...Me miletên ne ermen ji nav xwe derxistin, ku paşê dikaribun bibuna bela serê me. Lê ew bîr dike,wekî ji 6 mln ermenya 3 mln dervayî welêtin u her cî jî xwe wek xweyê malê hîs dikin.

Li welatên totalîtar wek Surye, Iran, ji bo berjevendyên xwe ermenî xulamtya îstîxbaratê wan dikin u zirarê didin gelên cinar…

Aborya Ermenistanê naha gelek xirab e, piranya milet ancax rojên xwe diborîne. Mecbur gelek  jinên wan bo ``kar`` diçin Turkyê, mêrên wan diçin Russîayê… Yekî ermenî carekê bi dilgiranî min ra got,- Ne xeme, ku em birçîne, kula ser kulê ewe, ku eger berê jinên me bi zor dibirin, lê naha me bi destê xwe carek din jin u qîzên xwe dane destê mêrên misilman. Digot u Lêvon ra dida çêra.

Dema desthilatdarya yekemîn prêzîdêntê Ermenistanê Lêvon Têr- Pêtrosyan bu belgeyeke reş bo dîroka Ermenistanê. Ewî gelek merî têror kir, di nava wanda usa jî heyşt parlamênterên ermenî. Idî sebra milet nemabu, serî hilda u Têr- Pêtrosyan, berî, ku dema wî temam be, ji text avîtin.                         

Hilbet merî gelek bi hur gilî ser vê meselê dikare bisekine, lê ew jî bira bimîne carek din.



Print


.
2020-03-31 - 14 :45    KURD ÇAWA BUN `miletê êzidî` ?
2020-02-28 - 15 :32    Kurdî qedera min e
2020-01-29 - 12 :58    JİYANA NIViSKARÊ KURD ELÎYÊ EBDILREHMAN
2019-09-07 - 04 :49    YEKİTİYA KURDA, ROLA SEROK Û PARTİYÊN KURD
2018-08-21 - 16 :14    Nirxandina Islama Siyasî di neynika wêjeya Kurdî de
2015-01-24 - 04 :34    WEZÎRÊ EŞO ÇU SER DILOVANİYA XWE
2013-01-01 - 06 :21    Dimilkî yek ji zaravayên zimanê Kurdî ye
2012-01-22 - 12 :06    Dostaniya Cegerxwîn û H. Emînê Perîxanê ba Ermeniya
2012-01-14 - 01 :24    Mihemedê Siloyê Bava koça xwe bar kir...
2012-01-14 - 00 :55    Prof. Dr. Wanli çû ser dilovanîya xwe
2011-11-08 - 22 :00    Mêrxasê Sovyetê: Semendê Elî Sîabendov
2011-10-15 - 02 :00    Jiyan û xebata Mehmed Uzun
2011-09-18 - 01 :32    Jiyan a nivîskarê kurd Eskerê Boyîk
2011-03-17 - 01 :54    Barzanî: Divê em hev xaîn îlan nekin
2011-02-08 - 02 :25    Dîktatorek diçe yek tê
2010-11-16 - 00 :03    Pêncî saliya şewata zarokên sînema Amûdê
2010-11-13 - 20 :48    Girîşayê Memê ji nav me koç kir
2008-06-27 - 01 :42    Dewletên Kurd di dema Îslamê da
2008-04-27 - 00 :38    Diroka Rojnamegeriya Kurdî li Rojavayê Welat



About us  |  Contact information
Copyright 2008, ANP. All rights reserved.
Powered by Med Diplomatic